Szlak kartuskich mnichów

Witamy w Kartuzach – Stolicy Kaszub, przepięknym i urokliwym mieście, którego początek wiąże się z przybyciem zakonników kartuzów na te ziemie z czeskiej Pragi w 1380 roku. Przypominamy, że zakon został założony przez Brunona z Kolonii w 1084 roku w Chartreuse pod Grenoble we Francji. Miasto jest jednak znacznie młodsze… wiecie o ile?

Gdy uruchamiano kolej w Kartuzach, Zakon Kartuzów już nie istniał, ale czy potrafilibyście wyobrazić sobie podróżujących pociągiem mnichów, którzy przez wieki wybierali ciszę i odosobnienie?

Wiadomo, że kartuscy mnisi szczególną wagę przykładali do ogrodnictwa. Każdy z nich, w odosobnieniu swojego eremu, pielęgnował niewielki ogród, w którym rosły kwiaty i zioła – nie tylko dla ciała, ale i dla ducha.

Na terenie klasztoru rozciągały się również ogrody kuchenne, skryte w ciszy murów. Tam dojrzewały owoce, warzywa, przyprawy oraz zioła o właściwościach leczniczych. Przez lata zakonnicy zgłębiali ich naturę, ucząc się zależności, które dla innych pozostawały niewidoczne.

Z tej wiedzy narodził się wyjątkowy wywar – później znany jako likier Chartreuse. Mówi się jednak, że jego receptura nie została nigdy w pełni podana. Receptury strzeże dwóch mnichów, którzy znają jej pełen skład i strzegą go w milczeniu, przekazując tajemnicę tylko wtedy, gdy nadchodzi właściwy czas.

Mnisi z zakonu kartuzów poświęcali znaczną część swojego życia modlitwie. Ich dzień był ściśle uporządkowany i podzielony na trzy równe części: osiem godzin modlitwy, osiem godzin pracy oraz osiem godzin snu.

Ten rytm nie był przypadkowy – wynikał z surowej reguły zakonu, w której cisza, samotność i kontemplacja stanowiły fundament życia. Modlitwy odbywały się zarówno wspólnotowo, jak i w odosobnieniu, w rytmie wyznaczanym przez liturgię godzin.

Sen traktowany był nie jako ucieczka od życia duchowego, lecz jego naturalna część – wpisana w porządek dnia, który prowadził do wewnętrznej równowagi i wyciszenia. Czy bylibyście w stanie wstać z łóżka o czwartej nad ranem, by rozpocząć modlitwę, i powtarzać ten rytm każdego dnia, bez wyjątku, w ciszy, która nigdy naprawdę nie milknie?

Przy mnichu z kielnią, na deptaku znajduje się makieta zespołu klasztornego, która powstała z inicjatywy Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach. Można w niej dostrzec, jak dawniej prezentował się klasztor kartuzów – w surowej, uporządkowanej formie, zanurzonej w ciszy i rytmie życia zakonnego. Szczególną uwagę zwracają eremy – niewielkie domki mnichów, rozmieszczone w obrębie założenia.

Każdy z nich był przestrzenią samotności, modlitwy i pracy, odciętą od świata, a jednocześnie wpisaną w jego niewidzialny porządek. Ile ich było?

Postać mnicha trzymającego księgę nawiązuje do jednego z najważniejszych zajęć kartuskich zakonników. W średniowieczu ich codzienność wypełniało przepisywanie ksiąg oraz studiowanie pism Ojców Kościoła.

Klasztory kartuzów słynęły z wyjątkowo bogatych bibliotek, a ich mieszkańcy uchodzili za jednych z najlepiej wykształconych w swoim czasie. Księgi nie były jedynie nośnikiem wiedzy – stanowiły narzędzie kontemplacji i porządkowania świata.

Jednym z najwybitniejszych przeorów Kartuzji Kaszubskiej był Jerzy Schwengel – długoletni przeor zakonu kartuzów, który zapisał się w historii jako postać szczególnie zasłużona dla rozwoju wspólnoty i jej dziedzictwa. W takich bibliotekach każda księga miała swoją wagę, a każda przepisana linia była jak kolejny krok w stronę ciszy, która miała prowadzić bliżej prawdy.

Znajdujemy się przy kapliczce św. Brunona – założyciela zakonu kartuzów. Bracia zakonni z Raju Maryi wznieśli ją na jego cześć na początku XVIII wieku. Niestety, pierwotna kapliczka uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Obiekt, który można oglądać dziś, jest jej wierną rekonstrukcją. Co ciekawe, pierwsza rzeźba św. Brunona, pochodząca z XVIII wieku, została skradziona w niewyjaśnionych okolicznościach. Obecna figurka, umieszczona w kapliczce w latach 90. XX wieku, została wykonana przez kartuskiego rzeźbiarza Marcina Plichtę.

Może uda się rozwikłać zagadkę tej kradzieży? Czy był to przypadek, celowe działanie, czy może historia, która do dziś pozostaje zawieszona gdzieś pomiędzy ciszą klasztoru a śladem, który zniknął bez słowa?

Menzurka, którą mnich trzyma w dłoniach, nawiązuje do tradycji tworzenia receptur opartych na właściwościach ziół uprawianych w posiadłościach klasztornych.

Dawniej jeden z klasztorów kartuskich funkcjonował na wyspie Capri we Włoszech. Po jego obecności pozostały nie tylko mury i pamięć, ale także niezwykła legenda. W 1380 roku do Monastyru San Giacomo przybyła królowa Neapolu – Joanna I Andegaweńska. Aby uczcić tak znamienitego gościa, przeor polecił umieścić w jej komnatach bukiet najpiękniejszych kwiatów Capri. Po trzech dniach wizyty zauważono, że woda w wazonie nabrała niezwykłego, głębokiego aromatu.

Na polecenie przeora zawartość flakonu zbadał klasztorny zakonnik–alchemik. W ten sposób powstała pierwsza kompozycja zapachowa inspirowana Capri – Garofilium Silvestre Caprese, oparta na woni kwitnących goździków. Wiele wieków później, w 1948 roku, ówczesny przeor odnalazł w archiwum dawne receptury i, za zgodą papieża Piusa XII, przekazał je perfumiarzom z Turynu. To właśnie wtedy powstało niewielkie laboratorium zapachowe, które dziś funkcjonuje jako marka Carthusia.

Mnich trzyma w dłoniach rybę, która przypomina o bogactwie kaszubskich jezior i otaczających je lasów, obfitujących w naturalne pożywienie. Symbol ten nawiązuje również do surowej diety kartuskich zakonników.

Niewiele osób wie, że ich jadłospis był wyjątkowo rygorystyczny – oparty głównie na chlebie i wodzie. Mięsa nie spożywano wcale, a jedynie raz w tygodniu dopuszczano ryby oraz jaja. Na terenie miasta znajdują się cztery jeziora: Mielenko, Karczemne oraz Jezioro Klasztorne Małe i Duże. W niedalekiej odległości od granic Kartuz leżą również jeziora Czarne i Ciche. Te wyjątkowe walory przyrodniczo-krajobrazowe miały ogromne znaczenie przy wyborze miejsca pod budowę klasztoru.